Шрифт:
КАРТИНА ЧЕЛОВЕЧЕСКОЙ ЖИЗНИ [255]
255
В средневековой учительной литературе было множество статей «о степенях возраста человеческого», в которых приводилась градация человеческой жизни на 5 или 7 периодов и давались рекомендации, как лучше вести себя в каждый из этих периодов. Эта тема прочно вошла и в дидактическую поэзию.
POCZ TKOWI ZABIEGAJ
СТАРАЙСЯ ПРЕСЕЧЬ ВНАЧАЛЕ
256
...псалмопевец...— иудейский царь Давид, которому приписывается составление 151 псалма, вошедшего в библейскую книгу Псалтирь.
257
Фрязи — итальянцы, франки. Еще по древнеримскому обычаю, помолвка могла совершаться по достижении женихом и невестой семилетнего возраста (см.: Ульпиан. Фрагменты 23, 1, 14), а законный брак мог вступать в силу, когда невесте исполнялось. 12 лет (Дигесты 23, 1, 9).
AKAPHIST NAJ'SWI TSZEJ PANNIE,
WIERSZAMI PRZELOzONY W ROKU 1648 PRZEZ MI, PIOTROWSKIEGO SITNIANOWICZA
Sposob y porzadek czytania jego jest zwyczajny
Polozywszy na sa znamie krzyza 's(wietego) m'ow naprz'od:
«Dla modlitw Przeczystej matki twej y wszystkich 'swietych,
Panie Jezu Chryste Synu Bozy, zmiluj sie nad nami. Amen»
Chwala tobie Boze nasz, Chwala tobie.
Kr'ole niebieski cz. 'swiety Boze cz.
Przenaj'swietsza Trojco cz. Ojcze nasz cz.
Tropary
Zmiluj sie, Panie, zmiluj sie nad nami, Bo nad cie zadnej obrony nie mamy. Tobie bo modly jako Panu swemu Przynosim grzeszni wladzcy wszechmocnemu. Zmiluj sie, Panie, smiluj sie nad nami, Bo nad cie zadnej obrony nie mamy. Chwala Ojcu y Synowi y Duchowi cz. Panie, zmiluj sie, bo w tobie ufamy, Nadzieje w tobie nasza pokladamy. Oddal gniew od nas pod czas swej srogo'sci, A ni wspominaj naszych nieprawo'sci, Lecz wejzrzy na nas jako milo'sciwy, Wybaw ze zlych rak jako lito'sciwy, Bo's ty jest Bog nasz, my sie twemi znamy, Twych rak stworzenie imie twe wzywamy. Teraz y zawsze y na wieki wiek'ow. Amen. D'zwierz milosierdzia otw'orz nam, Dziewico, Niech nie ginemy, o Bogarodzico, Kt'orzy nadzieje w tobie w tobie pokladamy, Niech wybawienie z ucisk'ow uznamy Przez ciebie, Panno, bo's ty jest zbawienie Wiernym y przez cie dane odkupienie. Potym przydzmy poklonimy sa cz. y psalm 142 Wysluchaj, wieczny boze, prozbe moje, A naklo'n ku mnie 'swiete uszy twoje cz. (Wedlug Kochanowskiego) Stichiry
Przedwieczna rade odkrywajac tobie Gabryel w jasnej archaniol ozdobie Stawszy przed toba, rzekl: bad'z pozdrowiona, Czysta Panienko, bad'z uweselona. Bad'z pozdrowiona, ziemio nieorana Y nigdy zadnym nasieniem nie siana. Bad'z pozdrowiona, krzaku niespalony, W krag boskiej laski ogniem otoczony. Bad'z pozdrowiona, wod morskich glebino, Mo'scie do nieba y rajska drabino, Co Jakob widziel. Panno nad wsze panny, Boskie naczynie pelne slodkiej manny. Bad'z pozdrowiona, klatwy rozwiazanie Y Adamowe do laski wezwanie. Tobie sie zawsze weseli'c potrzeba, Bo z toba zyje Pan ziemie y nieba. «Zjawiasz mi sie dzi's jako czlowiek ziemny,— Z ust czystych glos ten wydala przyjemny Czysta Dziewica ku archaniolowi, Niebieskich hufc'ow meznemu wodzowi,— Nad ludzkie sa te rzeczy przyurodzenie, Kt'ore zwiastujesz, skad mam zadziwienie, Ze mna by'c wesp'ol opowiadasz Boga, Z kt'orych sl'ow dziwna objala ma trwoga. Rzekle's ze zstapi sam Bog z wysoko'sci y w mej sie zmie'sci panie'nskiej wnetrzno'sci. Powied'z mi, jakim to sposobem stanie, Przestronne jako moge by'c mieszkanie Boga wiecznego, Boga wszechmocnego, Moc cherubinska przewyszajacego? Nie oszukiwaj, moja czysto's'c stala, Rozkoszy nigdy cielesnej nie znala, Meza tez nie znam, pr'oznam sp'olkowania, Zaniechaj twego ze mna rozmawiania. Jakoz w panie'nstwie dziecie rodzi'c moge, Czysto'sci mojej przez te czynisz trwoge». «Bog kedy kolwiek sobie ulubuje, Tam przyrodzenia sposob ustepuje. W przedwiecznej radzie to postanowiono, Nad przyrodzenie moze by'c sprawiono,— Rzekl do Panienki z niebieskiego gmachu Zeslany posel, bedac pelny strachu,— Naj'swietsza Panno y niepokalana, Niech ma nie bedzie m'owa podejrzana. Przymi, przeczysta, w 'swiete uszy twoje Y wierz ze slowa sa prawdziwe moje». A ona z wiara taki glos wydala: «Niech najwyzszemu wieczna bedzie chwala. Niech mi sie stanie wedlug twojej mowy, Przybytek Bogu ze mnie jest gotowy. Niech matka bede Bogu wszechmocnemu, Za cialo bostwo nam darujacemu, Aby wzni'osl czleka przez grzech upadlego Pokornym zej'sciem do stanu pierszego». Chwala bad'z Ojcu y jego Synowi, Wieczna bad'z chwala 'swietemu Duchowi. Tajemna rada dzi's sie nam odkrywa Syn bozy, synem Panny widzian bywa. Bierze w naprawe czlowiecza chudoba, W zamiane dajac boska swa ozdoba. Zmykl, gdy bogiem Adam chcial sie zjawi'c; Bog stal sie czlekiem, chcac go bogiem stawi'c. Ciesz ze sie, czlecze, gdy archaniol 'swiety Przed Panna stojac wielkim strachem zdiety Z nieba przynosi — bad'z juz pozdrowiona — Przez co jest bole's'c ludzka uleczona, Za kt'ora lito's'c milo'sci bad'z tobie Chwala o Boze w czlowieczej osobie. Na stichowni
Z okreg'ow niebios Gabryel zawital Przez cie, Panienko, w Nazareth y wital: «Wesel sie kt'ora wiecznego Adama Porodzisz, stw'orce czlek'ow Chrysta Pana, Wszech zbawiciela, coc — bad'z pozdrowiona — 'spiewaja, Panno, czysto'sci korona. Slysz, coro, obacz, naklo'n ucho twoje, Przepomni swoich, a ulubuj moje. Tak ci winszowal on, posel niebieski, Gdy z g'ornych stapil na ten pad'ol ziemski. Wesel sie, zaczniesz nieogarnionego Niebem, watroba twoja objatego, Y bedziesz matka jednorodzonego Syna przed wieki z Ojca wyniklego. Przed twym obliczem upadna bogaci, Padna ksiazeta, padna y zebracy. Sp'olistne slowo Ojcu przedwiecznemu Dalo sie widzie'c krajowi ziemnemu. Bedac te w niebie oraz y na ziemi Dla swej dobroci litujac nad swemi. Cudza swe szata przyodziewa bostwo, Bierze w zamiane u ludzi ubostwo. Chwala bad'z Ojcu y jego Synowi, Wieczna bad'z chwala 'swietemu Duchowi. Zwiastuje Pannie anielskiego ch'oru W'odz przyleciawszy z niebieskiego dworu: «Wesel sie, matko, w czysto'sci panie'nstwa, Synaczka zrodzisz, nie znajac malze'nstwa. Nie trw'oz sie posta'c ze taka przyjolem, Twego ja Syna jestem archaniolem. Od weza niegdy's Ewa oszukana, Ty za's w rado'sci czysta rodzisz Pana». Tropar
Majac zlecenie z niebieskiego thronu, Archaniol spieszyl do Jozepha domu. Tam sie okazal przed Panienka 'swieta, Te slowa mowia'c, cieszy dziwem zdjeta: «Sklanil Pan nieba, stepujacy w twoje Czyste wnatrzno'sci, bostwo mie'sci swoje. Tego ja widzac z ciebie wcielonego, Lekam sie odda'c sprawe przy'scia mego. Bad'z pozdrowiona, matko, przy panie'nstwie,— Panna porodzisz Boga w czlowiecze'nstwie». Potym m'ow trzykro'c — Panie, zmiluj sie Chwala bad'z Ojcu y Psalm 50 KANON
PIE'sNI 1.
Usta moje «na cze's'c twoje «otworza sie, Duchem 'swietym «z nieba wzietym «napelnia sie. Cna krolowo, «dam ci slowo «nalezyte, Tez okaze «у wuraze «znamienite. Tryumphuja'c, «wykrzykujac «twoje sprawy Matko boza, «'sliczna r'oza «godne slawy. Bad'z pozdrowiona, skarbnico rado'sci, Twej sie radowa'c nalezy czysto'sci. Chrystusa Pana ksiega zapieczatowana Duchem 'swietym widzac by'c cie niepokalana, Wielku w'odz na niebiosach hufow archanielskich Glo'sno do twoich uszej zawolal panie'nskich: «Bad'z, skarbnico rado'sci ludzkiej, pozdrowiona, Przez cie klatwa prababy zostanie zburzona». Bad'z pozdrowiona, skarbnico rado'sci, Twej sie radowa'c nalezy czysto'sci. Adamowa naprawo, Panno uwielbiona, Przepa'sci rozburzenie bad'z uweselona, Niezmazany palacu kr'ola niebieskiego, Bad'z pozdrowiona, ognisty thronie wszechmocnego. Bad'z pozdrowiona, skarbnico rado'sci, Twej sie radowa'c nalezy czysto'sci. Kwiecie wdzieczny na pozor y nie wiedniejacy, Nigdy w swojej sliczno'sci nie ustawajacy. Bad'z pozdrowiona kt'ora's przyjemno's'c wydala Y wdziecznej jablko woniej 'swiatu okazala. Bad'z pozdrowiona, kt'ora's piekny porodzila, Zapach kr'ola wiecznego gdy's w sobie powila. Bad'z pozdrowiona, Panno, spotku malze'nskiego Nie znajaca, zbawienie 'swiata szerokiego. Chwala bad'z Ojcu y jego Synowi, Wieczna bad'z chwala 'swietemu Duchowi. Bad'z pozdrowiona, Panno, skarbnica czysto'sci, Przez kt'ora's my powstali z naszych nieprawo'sci. Bad'z pozdrowiona, slodko lilio pachnaca, Gospodze wiernych wonia uweselajaca. Ty's kadzidlo pachnace przyjemnej wonno'sci, Wy'smienity olejek wysokiej drogo'sci. PIE's'n 3.
Na twej chwaly «wiek sw'oj caly «ogloszenie, Kt'orzy trawia, «ci twe wstawia «uwielbienie, O wieczno'sci «y czysto'sci «zdr'oj, fontanno! Tych zebranie «w twe wyznanie «utwerd'z, Panno, Syna twego «jedynego «nas korony Czy'n godnemi, «dostojnemi «z twej obrony <...> PIE's'n 4.
Wszechmogacy «Bog siedzacy «na swym thronie, Na obloku «jawno oku «w ziemnej stronie. Niewidziany «z czystej Panny «nam sie zjawil Jezus wdzieczny, «Bog przedwieczny «by nas zbawil, Wolajacych, «'spiewajacych: «Tobie chwala Niechaj bedzie, «Jezu, wszedzie «doskonala <...> PIE's'n 5.
Wsze stworzenia «zadziwienia «wielkie maja, Gdy podobnej, «Boga godnej «chwaly znaja By'c cie, Panno, «slodka manno, «to's w osobie. Krom cielesnych «zadz doczesnych «ludzkich w sobie. Ty nosila «у powila «bezletnego Syna Boga, «perlo droga, «prze'swietego. A cze's'c tobie «w kazdej dobie «dawajacym Pokoj dajesz, «matka stajesz «wzywajacym <...> PIE's'n 6.
Czci fest wszelkej «chwaly wielkiej «odprawuja'c, kt'orym z Boga «madro's'c mnoga «uciulaja'c. Wykrzykajcie, «chwale dajcie «Paniej mocy Z rak kleskaniem «у 'spiewaniem «we dnie, w nocy, Wiara chwala'c, «cze's'c oddajac «zrodzonemu Z tej kr'olowej «matki nowej «Bogu swemu <...> PIE's'n 7.
Nie sluzyli «(Bogiem byli «nauczeni) Stworzonemu «bogu zlemu, «lub meczeni, Krom prawego «Boga swego, «wie'c plomienie Zwyciezywszy, «zdrowi bywszy «takie pienie Bogu dali «trzej wystali: «Niech Bog stawion Ojc'ow bedzie «naszych wszedzie «blogoslawion! <...> PIE's'n 8.
Trzech mlodzie'nc'ow niby wie'nc'ow «niezwieed malych, W piecu onym «rozpalonym «wiara stalych, Slowo czyste «wiekuiste «narodzone Matka boza, «'sliczna r'oza «nam zjawione, W Babilonie «z onej tonie «wybawilo Y w plomieniu «niby w cieniu «ochlodzilo. Tam w figurze «niby w chmurze «by'c sie zdalo. Teraz za sie «w naszym czasie «okazalo Rzecza zywa «y prawdziwa «a wzruszylo Wszystka ziemie, «ludzkie plemie «pobudzilo. Do 'spiewania «y wolania «Pana; glo'scie Wiecznej slawy «godne sprawy «y wyno'scie <...> PIE'sNI 9.
Duchem 'swietym «z nieba wzietym «o'swiecony Niech raduje «wyskakuje, «kto zrodzony. Aniolowie, «cni duchowie «niechaj graja, Celebrujac, «fest szanujac, «chwale daja. Bad'z wslawiona, «pozdrowiona, «matko boza. Ty's wybrana, «ukochana «'sliczna r'oza <...> АКАФИСТ ПРЕСВЯТОЙ ДЕВЕ, [258]
ВИРШАМИ ПЕРЕЛОЖЕННЫЙ В 1648 ГОДУ МНОЮ, ПЕТРОВСКИМ-СИТНЯНОВИЧЕМ
Способ и порядок чтения его обыкновенный
Положив на себя знамение креста святого, говори сначала:
Ради молитв пречистой твоей Матери и всех святых,
Господи Иисусе Христе, Сын Божий, смилуйся над нами. Аминь.
Слава тебе, Боже наш. Слава тебе.
258
В качестве источника этого стихотворного переложения Симеону послужил текст «Акафиста пресвятой Богородице» не ранее 626 г., (скорее всего его латинский перевод), первая редакция которого относится к концу VIII — началу IX вв.). В то же время следует отметить, что характер и порядок чинопоследований в данном произведении соответствуют характеру и порядку чинопоследований в церковнославянских записях Акафиста.
«Царю небесный» ч<итай>. «Святый Боже» ч<итай>.
«Пресвятая Троица» ч<итай>. «Отче наш» ч<итай>.
Тропари
Смилуйся, Господи, смилуйся над нами, Ибо, кроме тебя, нет никакой у нас защиты, Ибо тебе молитвы как Господу своему Приносим, грешные, владыке всесильному. Смилуйся, Господи, смилуйся над нами, Ибо, кроме тебя, нет никакой у нас защиты. «Слава Отцу и Сыну и (святому) Духу» ч<итай>. Смилуйся, Господи, ибо на тебя уповаем, Надежды наши на тебя полагаем. Отведи гнев от нас во время своей суровости И не поминай наше беззаконие, Но воззри на нас, яко милостивый. Вызволь из злых рук, яко милосердный, Ибо ты есть Бог наш, мы себя твоими считаем, Твоих рук творение, имя твое призываем. «Ныне и присно, и во веки веков. Аминь». Дверь милосердия открой нам, Девица, Да не погибнем мы, о Богородица, В тебе надежды имеющие, Да избавление от гнета узнаем Благодаря тебе, Дева, ибо ты есть спасение Верным и тобою дано искупление. Потом «Придем поклонимся» ч<итай> и Псалом 142 «Выслушай, вечный Боже, просьбу мою И преклони ко мне святые уши твои» — ч<итай> (по Кохановскому) [259] 259
(по Кохановскому) — поэт цитирует поэтическое переложение Псалтири — Psalterz Dawidow, принадлежащее перу великого польского писателя. Яна Кохановского (см.: Jan Kochanowski. Psalterz Dawidow. Warszawa, 1982. S. 230).