Быў. Ёсць. Буду
вернуться

Караткевіч Уладзімір Сямёнавіч
Шрифт:

Цар-гармата

Ідзе аблога. На зубцах каменных Цвітуць клубкі парахавога дыму. У сутарэннях Вадаўзводнай вежы Дзяк мерае скупы прыток вады (Глыток на дзень дзіцёнку і жанчыне, Сем - воіну і кухаль - для баяр). Над цёмнымі званіцамі сабораў, Залітыя дрыжачым мяккім ззяннем, Спалохана лунаюць галубы. Ў прыказе душным нейкаму нябогу Кавальскія пад нос падносяць клешчы, І пальцамі ўчапляюцца у рэбры, І тузаюць: "Кажы! Кажы! Кажы!" А хаты, што да моцных сцен прыбеглі Ў адчаі, бо не хочуць іх пусціць, Ўзяліся полымем і паміраюць. Рыхтуецца апошні штурм. Надзея Пакінула галодных і сасмяглых. Драбіны валакуць. На вежы лезуць, Чапляючыся пальцамі за камень, Як мухі па сцяне. Вязуць таран. На ланцугах, ад ворвані ільсняных, Гайдаецца ляніва бервяно. Вось трэскі паляцяць. І раптам рып. Чакаць нясцерпна. Знову рып. І вось, Адкрыўшы браму, цяжка і павольна Выкатваюць пачварную гармату. Яна плыве, плыве, плыве,  плыве. Здаецца, хобату канца не будзе. Чаканне навісае... Зараз... зараз. У кожнага ёсць кроў і дом бацькоў, Абдоймы жонкі раніцай замглёнай І дзеці, што хістаюцца ў калысках, Як мараходы на судах лядаштых. І смокчуць пальцы, смачныя, як цукар. І успамін аб гэтым, цёплым, блізкім, Пранізвае людзей у страшны час. Людская плоць пужаецца, крычыць, І ў цёмнай паніцы перад страшыдлам Ад брамы рынула. Адкуль ім ведаць, Што гэты леў бяспечны, як шчанюк, Што ён на крок свайго ядра не кіне. Ён страшны... Ён жахлівы. Бо нямы. Бяспечная дурная недарэчнасць, Бязглуздая, вялізная, цяжкая, Як жудаснай цёмная улада Над душамі людзей, як тыранія. Забойства цяжка коціць на людзей, Грукоча ў камень коламі цяжкімі, І з чорнае разяўленае пашчы Крыўляецца і пазяхае смерць. Ўстае над светам бронзы цёмнай холад, Пагрозны і няўмольны зеў вайны. О чалавек, як дрэнна ты жартуеш! Вось ты набудаваў палацаў дзіўных, Узносяцца над светам Парфеноны, Ў садах квітучых музыка іграе, Гамеры светлыя складаюць гімны І моцарты над нотамі сядзяць. І раптам... грубы і нясцерпны скрогат Гармонію ў кавалкі разбівае. Прарокаў мудрых ты паслаў на смерць, Заступнікаў сваіх пабіў каменнем І дойліду фалангі перабіў... Адвечная гучыць над светам песня: Б'юць дзікуны у гучныя тамтамы, Калоны скіфы валяць на зямлю... Лятуць, як смерч, атручаныя стрэлы... Куюць мячы і вынаходзяць порах... Агнямі выбухаюць мінаносцы... І, - завяршэнне, - устае над морам, Над залатым каралавым пяском Сляпучы і тупы атрутны грыб. Цывілізацыя! Вянец культуры! Яны жывуць народаў цёмным жахам. Яны прыдумалі на душу простых Дзесяткі недарэчных цар-гармат. О простыя зямлі, падайце рукі Адзін другому з братняю любоўю. Не кашляйце крывёй ля ям ліцейных, Дзе смерць братам спакойна адліваюць. І шчасцем стане жыць. І цар-гарматы Тады ў належнае паставяць месца, На вечны п'едэстал, каб ранкам дзеці Гулялі ў схованкі паміж лафетаў, І вартаўнік, заспаны і бурклівы, Хадзіў вакол з анучаю і цэбрам І лаяўся, змываючы з жалеза Памёт і пер'е.

Раманс пра караля, што пакінуў трон

Так было і доўга так будзе: Палілі вёскі й палі, З гарадоў рабілі руіны і груды Ўсёй зямлі - усе каралі. Не, не ўсе. Ў даўніну забытую Быў адзін - адзіны, і ён Для простых кінуў эліту,  Для кахання пакінуў свой трон. Заблукаў ён на паляванні, І з дачкой палясоўшчыка Рут Прасядзеў ля агню да світання І найлепшую стрэў зару. І кінуў магнатаў без жалю, Палюбіў курных хатаў дым, І аддаў сваё сэрца не зaмкам і залям, А халупам і бедным братам сваім. Палюбіў іх песні і словы, Бо казаў іх каханай рот, І зляцелі ў многіх галовы З тых, хто мучыў і нішчыў народ. І аднойчы сказаў ён магнатам, Сказаў словы дзіўныя ён: "За каханне у простай хаце Я пакіну бацькоўскі трон. А паколькі мне вецер вее З нейкай іншай, свабоднай зямлі, То ў Ісландыю, край завеі, Мы сплывем на сваім караблі". ...І ў той час, калі йшчэ не ўкрылі Крылы ветразяў мачты ўзлёт, На прычале конна з'явіліся Сваякі тых, што нішчыў народ. Гналі коннікі ў дзікім намёце. Кожны меч свой цягнуў з нажон: "Не каханнем - макітрай заплоціш Ты, што, дурню, кінуў свой трон". Нараджала маланкі зброя, І пад вечар ад роднай зямлі Ў край далёкі, край мёртвых герояў Ён адплыў на сваім караблі. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Раздзімаў яму ветразі вецер, І адплыў у Нязнанае ён... Той адзіны кароль на свеце, Што аддаў за каханне свой трон.

Глухi генiй

Гойя 
Сон розуму пачвар раджае, І панствуюць яны над ім, Паветра крыкам запаўняюць, Вішчаць і кідаюцца ў дым. І вар'яцее мозг ад плачу На самай праведнай з планет. Чуць не магу!!! Ўглядаю. Бачу І мацаю каравы свет. Што з ім? Які смяшлівы д'ябал Зямлёй гуляе, як мячом? Чаму аднога ўладай вабіць? Чаму другога б'е мячом? У ведзьмы на грудзях звісае Дух цемры, злосны і тупы. Свет забівае і ўмірае. Хто не асёл - той нетапыр. І хто паверыць, нават з кроўных, Што цяжка мне узнёсласць мар, Дзіцячую сваю любоўнасць Хаваць за жорсткасць і кашмар? Іначай нельга, бо адразу Раздражніш лютую змяю... Іначай схопяць і абразяць, І граззю ў душу наплююць. У царстве смерці і трывогі Ёсць для мяне адзін маяк, Што асвятляе мне дарогі... Іспанія, зямля мая! Ахутаная ў сан-беніта З дурацкім вострым каўпаком, Равучым полымем абвіта, Ў турме задушана шнурком. Вайна! Забілі маці ў полі. Нясуць. А захад дагарэў. Дзіцёнак сіры, бедны, кволы Ідзе за ёй і вочы трэ. Не бачылі бы лепей вочы Вось гэта: новай смерці цень, Маленькую фігурку ноччу, Кранаючую, як прамень. Хто высушыць дзіцяці слёзы? Хто ён, загублены ў хмызах? Язміну кветка на марозе. На веях мёртвая сляза. "Матуля, бедная! Як гэта вытрымаць?! Якая мужнасць!" Суцэльны крык ірвецца з горла, Крык фарбы, крык іглы ў турме. І ўрэшце: "Ісціна памёрла!" Памёрла пад вясёлы смех. Глухім жыву і паміраю, Глухім крычу пад градам куль, Глухім, бо слухаць не жадаю Хлусню, што панствуе паўсюль. Пакуль пад гукі новай песні, Харалу, што залье палі, Святая праўда не ўваскрэсне, Ўсё ж уваскрэсне на зямлі. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Тады - пачую.

"Не злабiся на ерэтыкаў..."

Не злабіся на ерэтыкоў, Не цягні ў самае неба выю. Свет без іх - чародка прасцякоў, Свет жывы - пакуль яны жывыя. Ты мудрэц - пакуль мудраць яны. Ёсць яны - няма ў табе падману. Не гані агнём іх, не кляні, А малі аб іх уратаванні.

"Што такое ёсць справядлiвасць..."

Што такое ёсць справядлівасць, Калі капнуць глыбока? Яе няма, калі гнецца Хоць адна ад крыўды спіна. Як кулак - не кулак без пальца, І "ў абодва не зрыць" аднавокі, Так грамадства з адным нешчаслівым Каштуе не болей лайна.

Беларускае мiнулае

Нязносны гонар тым, што робім сёння. Дулю! Вазьмі у звычай, сын герояў і багоў, Не пагарджаць святым сваім мінулым, А заслужыць яшчэ, і вартым быць яго.

"З амбона хтось крычаў пра шлях да раю..."

З амбона хтось крычаў пра шлях да раю. Адзін маўчаў, паказваючы згоду. Другі маўчаў - на знак сваёй нязгоды... Маўчанне адназначным не бывае.

Былому другу

Ну й свінства ж ты зрабіў... Ледзь дашукаўся кораня. Глядзі, ў наступны раз не зносіш галавы. Давай на антыбрудэршафт з табою дзёрнем. Хачу ад сёння быць з табой на "вы".

Склероз

У яго быў склероз - ну чыстае гора! Але ён быў мужны і не паддаваўся: Кожны дзень забываў ён, ці піў учора, І, на ўсякі выпадак, апахмяляўся.

Арарацкая далiна

Плантацыі перцу, кінзы і рыгана, І сохне перац пад кожным "дымам". І кожны дом у агні буяным Згарае купінай неапалімай. І скалы, як бруднаю вапнай пабелены, Гразёй храпаватай залеплены спіны. А там, дзе вада, - такая ўжо зелень, Такая зялёная, ажна сіняя! А ўдалечыні Арарат двухгаловы У небе стаіць недасяжнаю марай, Прысыпаўшы лысіны пудрай цукровай, Захутаўшы ногі ў ліловыя хмары.

Армянскія ананімныя прытчы

Вольныя пераклады 
Стагоддзе V Воўк авечкам сказаў: "Мір вам светлы й святы. Нада мной і над вамі - адзіны бог". І Баран сказаў: "О сёстры й браты!
– Ратуйся, хто як і хто змог!" Калі часам пачую голас святы: "Абавязкі!!! Прагрэс!!! Ідэі!!! Правы!!!", - Мне таксама хочацца крыкнуць: "Браты! Ратуйся, - на на злом галавы!!!" Стагоддзе ХХ Ганарылася стронга перад печкуром: "Рыбакі мной цароў частуюць! А ты?! Галадранец кожны нясе цябе ў дом, Купіўшы за шэлег сто тры хвасты". І пячкур адказаў: "Ну і хай сабе голь, Хай ламаны шэлег за сто тры хвасты. Ты ж - бясплатна вандруеш на панскі стол. Значыць, нават таго не вартая ты".