Быў. Ёсць. Буду
вернуться

Караткевіч Уладзімір Сямёнавіч
Шрифт:

Мова

Праваслаўны або каталіцкі, Ці які там твой будзе парог, - Яе разам з матчынай цыцкаю Даў табе ў твае вусны бог. Пі. І ведай: гіне ў пракляццях І з дзярма павек не ўстае Той, хто выплюнуў цыцку маці Або злосна ўкусіў яе. І на іншых вяршынях суровых (Вера! Роўнасць! Свабода! Край!) Ты струменьчык матчынай мовы,  Быццам маці, не забывай. Ты забыў? Ну што ж, на дасвецці Ты без сонца будзеш канаць... Шмат прыўкрасных грудзей на свеце, Ды не ўспоіць цябе ні адна... Сярод іншых святынь неаджыўшых Даў яе нам на кожны парог, Твар да нас, - усялякіх, - схіліўшы З невымернаю літасцю бог.

Афiцэру Лiсаневiчу 

Яму прапанавалі выклікаць на дуэль Лермантава. Мы нічога болей не ведаем аб ім.

"Добра... Я ведаю, што да чаго... Што такое дзярмо і кроў. Але што вы?! Узняць руку на яго?! Ды лепей ужо... на цара свайго! Ды лепей на ўсіх... Так, на ўсіх... цароў. Я яго не люблю... Вы сказалі: "Гадзёныш..." Але вы, калі праўды тут трохі й ёсць, Пашукайце іншых, Ад моху зялёных, Што ўздымуць руку на сваю маладосць. Вы там можаце мне балбатаць аб годнасці, Абяцаць... ( - вашу маць!..
– )... кайданы не куць... Ды на Слова Народа, на Сэрца народа Не ўздыму я ніколі сваю руку. А вы там можаце... хай сабе плазам, А мне пакіньце мой эскадрон..." І гэтай ганьбай, І гэтым адказам Ў гісторыі Людства застаўся ён. Зразумейце: ўсяго не ўзнялася рука. Усяго - на сорам пайшоў. А пасля? Пасля ён смерці шукаў І, можа, недзе знайшоў.

Усход 

Максіму Танку

Бы ў першыя дні стварэння, Цемра, хаос і шал, Прыбой і туман спадаюць На труны змрочныя скал. Плывеш між валоў і бачыш, Як там, на грані імглы, Над светам і над табою Светаносна кружляюць арлы. Нябачную ўбачыўшы радасць, Лятуць пад нябесны шацёр, І рыжае сонца праз падзі Лавай спаўзае з гор. За ім мільёны гайдукаў Ідуць з цямноццем на бой У зялёных ірваных адзеннях, З дзідамі за спіной. Над ашаломленым змрокам Сведчаннем вечнай вясны Шумяць пераможна пад брызам Зялёныя лахманы. Хлусня начной ліхаманкі, Жах заімшэлых стром Ў пячоры здыхаць запаўзае З пераламаным хрыбтом. І, кроплямі вечнай вясёлкі Ажывіўшы мёртвы граніт, Яр магутны з неба спускаецца На сонечным прамяні. Бэзавы спеў сірэнаў У поўнай сонцам вадзе, Гульні вясёлых дэльфінаў Сярод вясёлых людзей... І толькі яму, адзінаму, Сэрца я падару, Адзінаму богу ў свеце, Адзінаму ў свеце цару.

Надпiс на каменi над крынiцай 

Ворагі хмарай смяротнай знішчыць ішлі. І тады Наша зямля бараніла знямоглых сыноў: Ў нетры яе адыходзілі храмы і гарады, Білі крыніцы адтуль і даносіла водгук званоў. Ў кожнай крапліне жыццё незгасальна звініць. Душы забітых - аблокі - вітаюць зару. Дзе мірыяды чужынцаў?
– Спытай у слабенькіх крыніц! І ў акіяна, якому імя - Беларусь. З цемрай, са сталлю, з хлуснёй крывадушнаю йшлі, Але Зямля, і Вада, і Дабро скаранялі той зброд... Будуць давеку крыніцы на гэтай зямлі, Будзе давеку наш мужны і мудры, вялікі народ.

Шляхi Iгната Буйнiцкага

Па пясчаных дарогах, па гразкіх дарогах, Па дарогах, якім канца не відаць... Зверху хмараў чароды. Знізу - хвалі разлогаў. Зверху хвошча вада. Знізу плешча вада. На палях ялянцу гатычныя вежы. Верх фургона дарэмна ловіць зару... О, якая туга, якое бязмежжа, О, які нязнаны твой шлях, Беларусь! Пан каморнік! Куды? Каму гэта трэба? Што звычайным хлопам гэтых краёў, Ім, якія жывуць без імя і неба, - Тыя песні твае, тое слова тваё?! Што ім тая забытая дзіўная вера? Лепш бы ты, як раней, межаваў палі І стараўся даць ім - судом і мерай - Хоць валоку якую панскай зямлі. Што ім іхні лёс, Вялікі й суровы? Што ім, - мо ўжо адкажаш нарэшце ты, - Да загнанай, забітай, задушанай мовы, Іх вялікасць першы вандроўны артыст?.. Але што гэта я? Ёсць святло і цені. Гэта вечна. І вечны няроўны бой, І таму сэрцам плачу, ўстаю на калені Перад ранняй, святою магілай тваёй. Яснай месячнай ноччу ці днём журботным Свеціць дальнім нашчадкам яна, як маяк, І таму, чым мужней, неразумней, самотней, Тым ясней, тым велічней слава твая. І гарэць той славе, нятленнай, шырокай Да апошніх, бязведамных нашых вякоў За адну тваю спробу замест валокі Мову людзям вярнуць і зямлю бацькоў. Слава Першых, якія сабой заплацілі За айчыну і слова, племя і род І душу аддалі, каб яна ажывіла Мёртвы гліны камяк: Свой родны народ.

Амаль хрысціянскі тост за ворагаў 

Адаму Мальдзісу

Гіене - баяцца, сабаку - вішчаць, Свінні - рыцца ў гноі сваім, А льву патрэбны калючы гушчар, Родны край і свабода ў ім. П'ю за тое, каб нам сярод родных лясоў Не вішчаць, не дрыжаць, не крывіць, Бо ўсе мы тут не з гіен і не з псоў, Бо мы - сапраўднай крыві. І таму давайце за ворагаў піць І за імі сатканую сець, Бо ім не дадзена нам палюбіць І не дадзена нас зразумець. Бедалагі!  Не ўцяміць іх бедным мазгам, Пакуль не праб'е ім канец, Як добра быць другам і братам нам, І яму, і табе, і мне. Божа, дай ім даўжэй пражыць, Хай спаўна аттрубяць свой час, Хай да самай апошняй нашай мяжы Будуць яны у нас. Божа, ты скінуў іх нам, як дары, І мы славім мудрасць тваю, Бо яны нас будзяць яшчэ на зары І рана заснуць не даюць. І ўстаем і арэм мы нашы палі, Пакуль не апусціцца змрок, І мы ўстаем, і зброю сталім, Слова сталім і радок. Ім няма з кім ісці плячо да пляча, З кім любіць, з кім стаяць у баі, З кім смяяцца, спрачацца і нават маўчаць. А памруць - хто паплача па іх? Даруй ім. Яны пакараныя й так (Даруй хоць на гэты раз), Бо розуму ў іх, як слёз у катa, І не могуць пазычыць у нас. І даруй нам, што сеем мы ў душы ім жах, Як скачком бяром частакол, Што даводзіцца ім дрыжаць у дамах, Калі гойсае леў вакол. Твой закон, што вазіць нявартыя гной Чалавек такі і народ, Калі вораг ад назвы іхняй адной Не бялее, як снег і як лёд.

Балада пра архангелаў 

Днём і ўначы і ранкам Пошчак падкоў пад зямлёй: Гэта конныя скачуць архангелы Па дарогах планеты маёй. Бяздумныя, падшыя, светлыя, Поўсць на німбах расце, Замест сумлення - дубінка, І замест сэрца - касцет. Абыякава і бяздумна Архангелы топчуць расу. Невядома нікому на свеце, Што яны людзям нясуць. Невядома - турму або волю, Невядома - дабро ці зло, Але моўчкі чорныя птушкі За імі ўстаюць на крыло. Перад імі лунае гора, За імі лунае жах, Рудыменты крылаў, пагоны Лунаюць на іхніх плячах. Па дарогах зямнога шара Крылатая скача раць, І мёртвыя крылы не могуць Да сонца ніводнага ўзняць - Таму што на цяжкіх крылах, Апушчаных змрочна ў імгле, Ўссядае мана на правым І здрада - на левым крыле.

Прысенне зiмы 

Наваградак. Золь. Прысенне зімы. Рунь і дрэвы мараць аб цёплых снягах. О, якая самота гатэльнай турмы! Векавая якая туга! Крыжацкай навалай з паўночных меж Падпаўзае пад стромы зіма, На схілах чыгунная чырвань веж Прамерзла да сэрца амаль. Вецер з цемры польнай, бы ўдар ляза, Бадзякі зіхацяць, як шкло... Як жа ім халодна, чарцячым князям, У іхніх загонах было! Паміраў жарынкамі зор карагод... Мой апошні агеньчык жаўрэў нежывы, І коні калматыя білі лёд Да замерзлай жоўтай травы. І скакаў да брамы начны ганец, І крычаў, што безліч крыжацкіх зграй, Што ад сцюжы чужынскай і сцюжы сардэц Памірае ўлюбёны край. Ноч... Гасцільня... Горад даўно апусцеў. У вежах пяць стагоддзяў, як згаслі агні, І вецер у вокны лісце мяце, Прамерзлае - аж звініць. Уначы ірвецца дрымоты ніць... Як удар. Бо прыпомніў у сне, Што Свіцязь, у нетрах забытая, спіць У дубовай сваёй труне.