Я пакруцла галавой:

– - Не...

– - А, ну тады лухта, -- расчаравана працягну ён.

Больш пра Сястру-Цемру ён не пытася, страцшы да яе сяк нтарэс.

5. Браты па збро

З Цмкам я пазнаёмлася, кал мне было тры з паловай гады. Я жо хадзла дзцячы садок адчувала сябе ветэранам з багатым жыццёвым вопытам. Цмку садок не брал, таму што ён бы "асаблвым". Мама так сказала, выцягваючы мяне з пясочнцы, дзе я корпалася са свам упадабаным пластмасавым шуфлкам, снм з чырвонай ручкай: "Тая, хадзем з хлопчыкам знаёмцца. Тольк не крыдз яго, яго нельга крыдзць, бо ён асаблвы". У чым тая асаблвасць, я так не зразумела. Цёця Тоня падвяла да мяне бялявага пацана з круглым шэрым вачам рабацнкам на твары. "Цмафейка, глядз, гэта Таечка, -- сказала цёця Тоня.
– - Ну, паздарокайся з ёю!". Цмафейка працягну да мяне руку прамов: "Пры-в-танне!.." Замест адказу я змахнула шуфлкам, як сё яшчэ трымала руках, стукнула м Цмафейку па галаве. Потым я кнула шуфлк на зямлю разралася. Цмка не заплака. Ён проста се, дзе стая, таропся на мяне, разявшы рот ад здзлення. Напэна, мае паводзны здался яму нелагчным. Такм чынам, наша першая сустрэча прайшла, як кажуць у дыпламаты, "некальк скомкана", але потым мы сётк пасябравал. Да Цмк я пачала ставцца, як малодшага брацка, якога трэба любць абараняць, цяпер любы нахабнк, як здума бы замахнуцца на яго шуфлкам, атрыма бы грымако ад мяне асабста. Дарослыя парта называл Цмку "асаблвым", а я па-ранейшаму не заважала, каб з м было штосьц не так. Ён бы проста нармалёвым хлопцам, з якм мне падабалася гуляць.

Ужо пазней, трох пасталешы, я пачала тое-сёе прыкмячаць. Цмка кульга пры хадзьбе - злёгку, але сё рона заважна, асаблва кал адмыслова прыглядацца, рух яго был нейкя зыбкя, нбы трох развнчаныя, пальцы на яго правай руцэ дрэнна згнался, маленне яго было трох невыразнае. Цёця Тоня казала, што з узростам усё гэта пройдзе. Другя дарослыя яе аптымзму не падзялял. Нават мая мама. Кал я пыталася яе, ц скора Цмка пойдзе дзцячы садок, яна гаварыла, што хутчэй за сё нкол. школе ён нарад ц зможа вучыцца. Зрэшты, Цмку яшчэ моцна пашанцавала, бо мог бы ён быць такм, як пляменнк цёц Тон, як н хадзць, н гаварыць няздольны. Такога пункту гледжання прытрымлвася дзядзя Валерый. 'Не трэба цешыцца люзям, Антанна, -- каза ён цёц Тон.
– Тут кал што зменцца, то тольк горшы бок. Але што зробш, з гэтым трэба жыць'.

Дзядзя Валерый бы суседам цёц Тон. Сям' яго не было, ён жы адзн у цагляным дамку з гаражом агародчыкам, на якм стаяла шкляная цяплчка расло кольк купак агрэсту чорнай чырвонай парэчк. Валерый бы нвалдам. Замест правай наг яго бы пратэз, як рыпе пры хадзьбе, а ягоным гаражы стаяла машына-'нвалдка' колеру балотнай ржы, якая смешна стракатала, кал ехала. Нагу ён страц на вайне, але не на Вялкай Айчыннай, а якойсьц ншай, ваява ён не з фашыстам, а з нейкм 'духам'. У х мелася сваё логава пад назваю Кандагар - у мам уяленн гэта была чорная вежа з вокнам-байнцам, велзарная, нбы скала. Што тычыцца "духа", то яны мне ялялся сапрадным духам-зданям, гэткм войскам нежыц пашматаным камуфляжы з ржавым внтокам кашчавых руках. Пад вежаю Кандагар нашы ваяры змагался з нежыццю, але слы был няроныя, мы прайграл. Там, пад Кандагарам, шараговец Валерый страц цэлы полк свах брато па збро вярнуся на радзму жо без наг з узнагародай -- залатой зоркаю, якую ён нкому не паказва.

Ветэранскай пенс Валерыю не хапала, ён зарабля на жыццё, рамантуючы чужыя ато свам гаражы. Цмка весь час круцся побач 'дапамага', падаючы нструменты. Да дзядз Валерыя ён бы вельм прывязаны, мабыць, падсвядома адчуваючы патрэбу мужчынскм выхаванн, у бацьку, якога нкол не веда. Сам Валерый стався да Цмк трох паблажлва, а вогуле з смпатыяй, магчыма, бачачы м роднасную душу. Яны абодва кульгал.

Цёця Тоня нчога не мела супраць. Валерыю яна давярала. Тут яго се ведал як чалавека добрага сумленнага, хба тольк вельм самотнага. З Валерыем яе сын бы пад наглядам, апроч таго, атрымлва якое-някое 'мужчынскае выхаванне'. Цёця Тоня адно прасла Валерыя нкол не расказваць Цмку пра Кандагар 'духа'. Аднак Валерый не мог не гаварыць аб той вайне, а пагаварыць яму не было з км, апроч хба што Цмк. У свам гаражы ён трыма зашмальцаваны фотаальбом з чорна-белым здымкам афцэра салдат-шарагоца. Усе яны был маладыя прыгожыя, нводзн з х ужо не жы. 'Мае браты па збро, -- каза Валерый, паказваючы Цмку фотаздымк.
– Яны се застался пад Кандагарам. я таксама. Застася пад Кандагарам. Назасёды. Разумееш?'. Цмка не надта разуме, але мочк ква.

Цмка пару разо прыводз мяне гараж да дзядз Валерыя, але мне там было сумна. Машыны з нструментам мяне не цкавл. Паразумецца з Валерыем мне таксама не давалася. Ён бы вельм маклвым. Затое з Цмкам яны ладзл цудона. Гэта было суровае мужчынскае сяброства, у якм дзячынкам няма месца. Таго мне нхто не тлумачы, я зразумела сама. Кал мы заставался з Цмкам удвах, мы магл гуляць гадзнам, забышыся пра сё на свеце. Кал побач бы дзядзя Валерый, я была жо непатрэбна. Я шчыра, па-дзцячаму, ранавала. трох зайздросцла Цмку, бо ён ме старэйшага таварыша веда пра рэчы, аб якх я нават не мела ялення. Цмка разбрася марках машын, з лёгкасцю адрознваючы Хонду ад Мазды, добра цям у збро (падчас гульня у вайнушку ён цярплва тлумачы мне, чым мазер рознцца ад рэвальвера, а самаходная габца ад танка), а пра 'духа' ён веда больш, чым мы, яго аднагодк, ведал пра фашыста. Валерый навучы яго ншым карысным рэчам -- бцца рукапашную, трымаць удар, даваць адпор працнку, як мацнейшы. галонае -- трэнравацца. Кал некаторыя частк цела адсутнчаюць ц не функцыянуюць, тлумачы Валерый, неабходна трэнраваць распрацоваць тыя, што застался. Трэба быць моцным, кал хочаш выжыць. У нашым мрным грамадстве выжываць нават складаней, чым у траншэ пад шквальным агнём, асаблва кал ты кульгаеш. таму неабходна весь час змагацца, бцца за сябе, па-сапраднаму, да крыв сняко. накш з'ядуць жыцом. Так гавары дзядзя Валерый, Цмка засво гэта на "выдатна". Магчыма, дзякуючы гэтаму школе (а школу Цмка сётк пайшо) яго амаль не цкавал. Некаторыя спрабавал, а потым хадзл з расквашаным носам з сняком пад вокам. Бцца за сябе Цмка навучыся. Па-сапраднаму.

Яшчэ Цмка мары навучыцца вадзць машыну. Дзядзя Валерый паабяца, што абавязкова яго навучыць, тольк крышачку пазней, кал Цмка падрасце. Пакуль што яму дазвалялася тольк ездзць у якасц пасажыра. Часам Цмка прас Валерыя пракацць яго на адным з ато, якя той рамантава, але гэта было забаронена. Зрэдку, кал Валерый бы у добрым гуморы, ён выкочва з гаража сваю 'тарахцелку' колеру балотнай ржы, саджа Цмку на сядзенне поруч з сабой, двах яны ездзл накруг мястэчка, да лесапльн ц драбльнага завода, нават далей, на закнутыя кар'еры за хуткаснай шашай.

Мне было крыдна, бо мне дзядзя Валерый нкол не прапанова пакатацца на машыне. Аднойчы я спытала Цмк, ц можна мне праехацца разам з м, але ён пахта галавой сказа цвёрда:

– - Не. На кар'еры нельга. Там стрэльбшча. Ну, палгон. Там дзячынкам няма чаго рабць.

– - Як палгон?
– здзвлася я.

– - Ваенны, -- адказа Цмка замок.

Пра палгон я чула першыню. Расказаць пра яго падрабязней Цмка наадрэз адмовся, заявшы, што так ужо сказа занадта многа. Тады я спытала мамы. Яна пацснула плячыма сказала, што някх палгона паблзу няма, а закнутыя кар'еры -- небяспечнае месца, аднойчы там нават загнул вяскоцы, на якх абваллася гара пяску, кал яны выбрал друз для будол. Так што Цмка мае рацыю, дзячынкам там сапрады рабць няма чаго.

Вадзць ато Цмка так не навучыся. Валерый не паспе яго навучыць. Ён загну. Атрымалася гэта так дзка неспадзявана, што местачкоцы яшчэ дога не магл адысц ад шоку, а па вулцы Шачэнк, дзе жы Валерый, снодался журналсты тэлевзёншчык, якя прыязджал ажно з Мнска. А адбылося наступнае. Да дзядз Валерыя прыеха заказчык забраць машыну з рамонту. Цмка потым сказа, што гэта бы ужываны Бэ-эМ-Вэ. 'Бумер' пунсовага колеру. Заказчык Валерый пасварылся. Невядома, з-за чаго. Магчыма, заказчык бы незадаволены рамонтам, або не хаце плацць, ц яшчэ што. Суседз бачыл, як яны спрачаюцца, стоячы ля гаража. А потым Валерый раптам павярнуся пайшо у гараж, а заказчык стая каля свайго 'Бумера' куры цыгарэту. Валерый выйша з гаража з вайсковай внтокай у руках. Заказчык выпусц цыгарэту пача штосьц крычаць, а Валерый ускну внтоку стрэл заказчыку грудз. Той павался, як падсечаны. Валерый, перазарадзшы внтоку, яшчэ некальк разо стрэл па машыне. Потым ён кну зброю на зямлю, зайшо у гараж шчыльна зачын за сабой дзверы.