Мая Іліяда
вернуться

Караткевіч Уладзімір Сямёнавіч
Шрифт:

Белавежскi алень

Ул. і З. Калеснікам

За спакоем тваім сонца майскае радасна сочыць, Над табою ў блакіце бязмежных лясоў палавень... Дык чаму ж у тузе твае мудрыя сумныя вочы, Белавежскі алень. І адказваюць вочы, рахманыя, поўныя жалю: – Як схаваць мне тугу, і пакорлівасць лёсу, і жах, Калі тысячы год маіх продкаў падступна хапалі, Калі сто пакаленняў канчалі жыццё на зубах? Я ляжу ля кармушкі. Лагодны і радасны ранак Сотні сонечных зайчыкаў сыпануў мне на бок. Але сню я бязлітасны пошчак крывавых маланак І - ў зеніце прыпынены - мой апошні скачок. І ў вачах маіх, чорных персідскіх, тужліва-бяздонных, Ёсць вышэйшая мудрасць пяшчотных і ўпартых істот, Бо на гэтай няладнай зямлі мы ратуем ад вечнага скону І ўратуем наш добры, трывалы і моцны народ. Ён ідзе да мяне і да друга, як сцішаны вецер, Галаву падстаўляе, спадзяецца, што сэрца кране: "Вы мяне не зачэпіце? Вы мяне зберажэце? Пашкадуйце мяне! Калі ласка... Пашкадуйце мяне..." 

Каложа

Дануце Бічэль

Каложа, туга мая светлая!.. Ў чорны Нёман па чорным шкле Сіняй кропляй спадае ракета, Быццам зорка ў ціхі Бетлем. Ў вокны цёмныя заглядае, Ззяннем бледным шукае кутка, Дзе хваіна ў грубцы страляе, Дзе ў жанчыны дзіцё на руках. Глянь, абраная. Гэта не ў Нёман, Не ў цямноцце, не ў сон, не ў драмy - Ў веліч падае зорка бяздомная, Ў снег і ў сэрца сыну твайму. І ў няпэўным хвілінным блакіце, Ўся адзіная, ўся са святла, З небам, з Нёманам, з зямлёю злітая, З сэрцам нашым - Каложа ўзрасла. Трохі ў зелень, як пер'е качынае, Трохі ў бэз і трохі ў гранат, Уся - крышталь невыказна сіні, Ўся - як край наш, як сон, як вясна. Ўскінь далоні тонкія ўгору, Сыну неба акрэслі шлях, Каб навекі адбіліся зоры У тваіх і дзіцячых вачах, Каб ніколі перуны чужынныя Не асмеліліся скасіць Ні цябе, ні Каложы, дзяўчыны З ніў і пушчаў Беларусі. І калі ўзнясе вас над светамі - Прыгадайце ў вечным святле, Як самотная зорка - ракета Ціха падала ў цёмны Бетлем. 

Багдановiчу

Сцюжны час, бязмежна-суровы. Спіць народ, нібы зерне ў раллі. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ты прыйшоў І гарачым словам Рунь узняў на роднай зямлі. Ты сказаў нам: "Унукі Скарыны, Дзе ваш гонар, моц і краса? Ёсць і ў вас, як і ў іншых, святыня. Не давайце святыні псам! Не давайце з яе глуміцца, Бо праспіць яна ясну зару, Бо святы ізумруд заімгліцца У пярсцёнку тваім, Беларусь". Ты устаў на лютую сечу, Бітву вечную сонца і хмар, Узваліўшы на юныя плечы Святагораў народны цяжар. І не вынеслі жылы напругі: Знік ты, лебедзь, у хвалях сівых, Сплыў крывёю, загінуў "за другі", За мяне, за вас і за ўсіх. І застаўся ты ў нашых душах, Хоць навекі знік у палях, Вечна светлы і вечна дужы, Вечна юны, як наша зямля. Мы табой ганарымся - і плачам. Мы нясём цябе ў сэрцы праз дым. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Нізка голаў схіляю, юнача, Перад вечным глаголам тваім. Смела крочу цяпер у пяскі я Перад светлай заветнай гарой, Бо як ёсць у народа такія - Не загіне давеку народ. 

Дзядзькаў кубак

Ты жыў у невялічкім гарадку, Мой кроўны дзядзька, просты і вялікі, Душэўны чалавек. Яго душу Узгадавалі старыкі і плаўні Адвечнага, як Беларусь, Дняпра. Што ведаў ён?.. А тое, што й суседзі: Маленькі гарадок, заліты сонцам, Крандaль у садзе, хвоі на адхонах І ветразь, сіні ад паўночных зор. Было ўсяго. Звінела скрыпкай шчасце, Але часцей, як шчупаку ў ярузе - У яме, што Дняпро на паплавах Пакінуў пасля повені, - ў адчаі Даводзілася думаць аб паветры І целам біцца аб траву і торф. Ён, як вугор, не поўзаў па расе, Быў сынам хваль дняпроўскіх, - і аднак Ён выжыў, выжыў, вырасціў сыноў, Збярог дом дзедзіч, напаіў сады, Хлусіў для смеху, жартаваў, смяяўся І працаваў, як глеба, як Дняпро. Вайна пажэрла ўвесь набытак роду. Застаўся дзядзьку толькі добры розум Ды дзедаў срэбны кубак на дзве кварты. Падымеш - хваля ходзіць... Вось і ўсё... Дванаццаць год таму, зусім хлапчынай, Якому ўсё на свеце зразумела, Які вышэйшай думкі аб сабе, Балбоча вершы, як індзейскі певень, І пагарджае ўсім, акрым сябе, Бацькоўскім домам і старой таполяй, Рыдлёўкай, гноем, садам і палямі, Я пакідаў "навекі" родны дом. Стаялі коні ўжо каля варот, Быў вечар жнівеньскі, як колас, жоўты. Лугі зарэчныя спявалі нешта Далёка, невыразна - аб каханай, Аб коніку і аб бялых падушках, І гэта ўсё, напоенае сонцам, Я з лёгкім-лёгкім сэрцам пакідаў. "Бывай, - сказаў мне дзядзька, - толькі... ведай: Нічога не магу табе пакінуць, Вось толькі, можа, даўні гэты кубак, І сэрца, і асеннія палі... Бывай, сынок, п'ю за пуховы шлях". І ўзняў свой кубак з маладым і даўкім, Дурным віном паўночных нашых лоз. Даўно ўжо коні рушылі, і ганак Паплыў, паплыў назад. І ўсё ставала меншым, Бы ў дні дзяцінства, калі сон бярэ. Але нясцерпна доўга, доўга, доўга Быў бачны на верандзе сумны дзядзька, Што піў, прыўзняўшы кубак напалову. Гады мінулі. Шмат я разгубіў І шмат я страціў на шляхах сваіх. Сябры забылі. Вершы падманулі. І ўсё часцей я ўспамінаў чамусьці Лёт зімародка над ракой начною, Бяссонныя шаломы курганоў, Дубы часоў варажскіх у размывах Пустынных берагоў. Лістоты шум. Бязгучныя, крывавыя зарніцы І неадольны кліч маёй зямлі... О мой народ! Даруй дурному сыну, Што кінуў дом бацькоў дзеля карыта, З якога еў са свіннямі свой хлеб... Я больш не мог. Я кінуў камяніцы. О, як спяшаюцца ў дарогу ногі! Які павольны бег у цягніка! Як незваротна, як з клепсідры рымскай, Пясок сцякае з хісткіх колаў воза! Вось дзядзькаў дом расце, бы ў снах дзяцінства. Спускаецца, як дараванне, вечар. Хрушчы басяць пад клёнамі. І мне Раптоўна стала смешна... Стала смешна... Здалося мне, што ціха вар'яцею: На ганку ў глыбіні двара... На ганку, Аплеценым, як сеццю, "панічамі", Стаяў у той жа самай позе дзядзька, І хваля хвосткая хадзіла ў кубку, І кубак у яго руцэ узнятай Быў апарожнены амаль да дна. Як быццам Сож змяшчаўся ў гэтым кубку, Як быццам дна у кубку не было, І ўсе дванаццаць гэтых цяжкіх год Ён піў свой кубак за мяне, за іншых... Ён піў, трывала ўсталяваўшы ногі, Віно з паўночных, даўкіх нашых лоз, Ужо старое, як сівыя ніці, Што серабрылі галаву яго, - Я да яго пайшоў хадой імклівай. Я раптам зразумеў... Я зразумеў... А ён, павольна апусціўшы чашу І не здзівіўшыся майму з'яўленню, Сказаў мне вельмі проста: – Ты... Вярнуўся... І працягнуў мне кубак: – Дапівай! 

Нашы бярозы

Танкі з крыжам ляцелі на лес празрысты. Дым мяшаўся з зямлёю. Сцяліўся пажар. Палала бярозка, танюткая, чыстая, Без стогну, Як Жанна д'Арк. У дрэўцы, кволенькім, як мімоза, Цякла зямлі маёй мужная кроў... Я знаю, як гінуць нашы бярозы: Без плачу. Шапкі далоў! 

Маленне аб чашы

М. Прашковічу

Паплавок то спачне, то адплыне, Свіцязь дрэмле ў зялёных гаях, Нібы поўная чаша сіняя, Малахітавая па краях. Сонца нізкага спляснуты персік, Пад вадою - стронгаў палі... Чаша ўнізе і чаша ўверсе. І - як мошка - я ў крышталі. У чаўне на каленях тулюся. Скача воддаль падзёнак сям'я І канае з сонцам. І ў скрусе З сонцам гасне душа мая, І любоў да цябе, як мора, Расцякаецца ў ціхай журбе Ад Адама, што даў табе корань, Да Адама, што ўславіў цябе. Ад падзёнак у сінім дыме, Ад апошняй былкі гарбоў - Да пагодкаў тваіх, радзіма, Дзесяцівяковых дубоў. Беларусь мая, ты адзіная, Перад кім на каленях стаю: Мне, слузе твайму, цяжка загінуць, Лёгка - жыць у славу тваю. Лёгка з песняй глядзець у вочы, Цяжка - кроўю расіць чараты... Ўрэшце, як сабе ты захочаш, Ўрэшце, як сабе вызначыш ты. Калі прыйдзе на нівы нашы Смерць з касою сваёю крывой - Не мінай мяне гэтай вось чашай, Што барвее заходняй крывёй. Як магу я не йсці на пакуты За цябе, за спакойны твой дым, Я Ўсяго толькі мошка, Закутая Ў светаносным бурштыне тваім?!. 

"Па-над шчыраю Шчарай, над шчодраю Шчарай..."

Міколу Грынчыку

Па-над шчыраю Шчарай, над шчодраю Шчарай, Па-над плынню чырвонай і рыжай травой Плачуць чорныя цені на фоне пажару, Моляць кані аб кроплі вады дыжджавой. Майскі дзень, засынаючы, сніць аб світанні, І ў цішы, чорным ценем на стужцы зары, Моляць белыя, белыя, белыя кані, Плачам думаюць з небам сябе памірыць. І плыўкі нашы ў зарыва адплываюць, І ў імгле, той, што скончыцца ўсё-такі днём, Верыць можна ў зару і святло, што чакаюць Нават там, за апошнім дубовым крыжом. Можна верыць. А жыць? Як там жыці, о дружа, Калі ведаць і там, што бяжыць збажына, Што барвее на поплаве дзікая ружа, Шчара плешча - без нас, кані плачуць - без нас? Не! О не! Збыць анёльства і стаць чалавекам, Доўга, цяжка пакутваць пакутай жывых, - Толькі б майскай часінай давеку, давеку Над вячэрняю Шчарай цвілі паплавы. Сыты быў бы, здаецца, паветрам духмяным, А п'яны - ад празрыстай расінкі адной, І любіў бы, і вымаліў людзям і каням Дараванне, світанне, любоў і спакой. 

Вiльня ў дождж

Вільня ў дождж, як старая гравюра у "Тэцы Віленьскай": Праз завесу дажджу - кожны дах у штрыхах, як страха, Крадуць даль туманы. Ўсё ў звівах, нібы на паперы вяленевай, Ўсё з шматлікіх штрыхоў, ўсё ў касых характэрных штрыхах. Ўсё з дакладнай штрыхоўкі гравёра: завеса туману, Пляма вежы, забытай у дождж на вяршыні гары, І акрэслены контур званіцы вялікага Яна, І, ля ног яго, пастка з цямноцця і цэглы - Муры. Я не ведаю, дэман які над гравюрай пануе пахмура? І чые гэта вочы халодныя ў віслых мяшках Разглядаюць яе? І чыя гэта крэсліць крыжамі гравюру, З жыл-вяровак, старэчая, злая, сухая рука?